Smele gras herkennen en oplossen: praktische tuingids

Met 'smele gras' bedoelen de meeste mensen in Nederland de plant die botanisch bekendstaat als Deschampsia, en dan vrijwel altijd de ruwe smele (Deschampsia cespitosa). Dit is een meerjarig siergras dat dichte, ronde pollen vormt met luchtige bloempluimen in juni en juli. Als je weet wat je voor je hebt, kun je het gericht verzorgen of juist aanpakken als het niet naar wens groeit.

Wat is 'smele gras' precies?

De naam 'smele' is de volksnaam voor het geslacht Deschampsia. Binnen dat geslacht zijn er twee soorten die je in Nederlandse tuinen en natuur tegenkomt:

• Ruwe smele (Deschampsia cespitosa): de meest bekende en in de handel verkrijgbare soort. Vormt stevige, dichte pollen van 40 tot 80 cm hoog met sierlijke, goudgele bloempluimen. Dit is de soort die tuinwinkels in Nederland verkopen als siergras.
• Bochtige smele (Deschampsia flexuosa): een kleinere, fijnere soort die van nature op heiden, in oude eiken-berkenbossen en op schrale zandgronden voorkomt. Minder gangbaar als siergras, maar je ziet hem in de natuur regelmatig.

Als je 'smele gras' opzoekt omdat je een siergraskwestie in je tuin wilt oplossen, ga dan uit van Deschampsia cespitosa. De rest van dit artikel richt zich dan ook hoofdzakelijk op die soort, met af en toe een vergelijking met de bochtige smele waar dat nuttig is. De rest van dit artikel richt zich dan ook hoofdzakelijk op die soort, met af en toe een vergelijking met de bochtige smele waar dat nuttig is.

Herkenning in de tuin: zo zie je het meteen

Ruwe smele is vrij goed te herkennen als je weet waar je op moet letten. De plant groeit in een duidelijk afgegrensde, dichte pol of horst. De bladeren zijn smal, donkergroen en voelen wat ruw aan langs de randen, wat te maken heeft met kleine stekeltjes langs de bladrand. Dat ruwheid is eigenlijk al een herkenningsteken.

In juni en juli schiet de bloeiwijze omhoog: luchtige, vertakte pluimen die aanvankelijk groenachtig zijn en later goudgeel tot amberkleurig kleuren. Die luchtige 'wolk' boven de compacte pol is het meest karakteristieke beeld van deze plant. De pollen worden 40 tot 80 cm hoog, de bloempluimen kunnen de plant soms tot ruim een meter optillen.

Bochtige smele ziet er kleiner en fijner uit, met heel dunne, gebogen bladeren. Je vindt hem bijna alleen op zandgrond en in schralere omgevingen. Als je pol groot en fors is en op een vochtige plek staat, is het vrijwel zeker de ruwe smele.

Standplaats en bodem: wat smele gras nodig heeft in Nederland

Ruwe smele is niet extreem kieskeurig, maar er zijn duidelijke voorkeuren. De plant staat het liefst in de zon of halfschaduw. Een plek met wat middagschaduw is prima, zeker in drogere zomers. Volledige diepe schaduw werkt minder goed: dan blijft de bloei achter en wordt de pol slapper.

Wat de bodem betreft: vochtig, humusrijk en goed doorlatend is het ideaal. In de Nederlandse natuur groeit ruwe smele in beekdalen, uiterwaarden en vochtige bosranden. Dat zegt iets over de voorkeur: de bodem mag vochtig zijn, maar mag niet constant plasdras staan. Natte voeten met slechte afwatering zijn problematisch. Een licht zure tot neutrale bodem (pH 6 tot 7 is prettig, maar de plant tolereert ook wat hogere pH-waarden).

Bochtige smele heeft een compleet ander bodemprofiel: die wil het juist arm, droog en zuur. Op voedselrijke of natte grond doet de bochtige smele het slecht. Zet deze soort dus nooit op dezelfde plek als waar je ruwe smele succesvol teelt.

Verzorging en onderhoud: maaien, water geven en bemesten

Ruwe smele is een onderhoudsvriendelijk gras als je het op de juiste plek zet. De verzorging draait om een paar vaste momenten per jaar.

Opschonen in het vroege voorjaar

Het beste moment om de pol terug te knippen is in het vroege voorjaar, ergens in februari of begin maart. Knip de oude bladeren en verdroogde pluimen terug tot een hoogte van ongeveer 10 tot 15 cm boven de grond. Doe dit voordat de nieuwe scheuten beginnen te groeien, want anders knip je jong groen weg. Niet snoeien vlak voor of tijdens de bloei in juni en juli.

Water geven

Een goed ingeplante ruwe smele heeft in normale Nederlandse zomers weinig extra water nodig als de standplaats vochtig genoeg is. In droge periodes of op lichtere bodems is extra water geven wel verstandig, zeker in het eerste groeijaar na planten. Daarna is de plant zelfredzamer. Te veel water op een slecht doorlatende bodem is gevaarlijker dan een tijdelijke droogte.

Bemesting

Smele heeft geen zware bemesting nodig. Een jaarlijkse, lichte toediening van compost in het voorjaar is voldoende voor de meeste tuinsituaties. Overdaad aan stikstof kan de plant juist schade doen: hij groeit dan weelderig maar slap en de bloempluimen worden minder decoratief. Geef bij twijfel minder dan meer.

Problemen oplossen: kale plekken, schraal groeien en meer

Ruwe smele is een robuuste meerjarige plant. Als er iets misgaat, is er bijna altijd een concrete oorzaak te vinden. Hier zijn de meest voorkomende klachten en wat je eraan kunt doen.

De plant slaat niet goed aan na planten

Dit is vrijwel altijd een standplaatsprobleem of een waterkwestie in de aanloopfase. Controleer of de bodem voldoende vochtig is en niet verdicht of te zandig. Plant smele liever in het voorjaar of vroeg in de herfst, niet midden in een droge zomer. Geef in het eerste jaar consequent water totdat de plant duidelijk nieuwe groei laat zien.

Kale plekken in of rondom de pol

Kale plekken zijn bij een meerjarige polvormer als smele geen normaal verschijnsel maar een stressignaal. Oorzaken: te laat of te diep terugknippen in het voorjaar (waardoor nieuw groen is weggehaald), langdurige extreme droogte, of een bodem die te sterk is verdicht. Herstel de standplaats, verbeter indien nodig de bodemstructuur met compost, en deel de pol als die erg oud en uitgeput is (zie ook het hoofdstuk over vermeerdering).

Schraal of slap groeien

Slappe, dunne pluimen of bladeren wijzen op te veel schaduw, een te natte en slecht doorlatende bodem, of juist extreme voedselarmoede. Controleer of de plek genoeg licht krijgt en of regenwater goed wegtrekt. Voeg bij zware kleigronden wat zand of compost toe om de structuur te verbeteren.

Onkruiddruk rond de pol

Ruwe smele vormt dichte pollen maar dekt de grond er omheen niet automatisch af. Als de plantdichtheid laag is (te weinig planten per vierkante meter), krijg je open grond waar onkruid gemakkelijk ontkiemt. Plant bij toepassing als bodembedekker of border-invulling bij voorkeur vijf tot zeven planten per vierkante meter. Mulchen van de tussenruimte met houtsnippers of schorsmulch helpt ook goed.

Plaagproblemen bij siergrassen

Ernstige aantastingen door insecten of larven zijn bij ruwe smele zeldzaam. Bladverkleuring of droogrand is vaker een gevolg van droogte of slechte bodemomstandigheden dan van een echte plaag. Als je geelverkleuring ziet, kijk dan eerst naar de bodem en het vochtgehalte voordat je naar bestrijdingsmiddelen grijpt. Engerlingen (emelten of larven van meikevers) kunnen in sommige tuinen grassenwortels beschadigen, maar smele is niet specifiek gevoeliger dan andere grassen.

Verspreiding en beheer: onder controle houden of vermeerderen

Ruwe smele is een polvormer, geen wortelstokwoekeraars. Hij verspreidt zich niet via ondergrondse uitlopers zoals bijvoorbeeld riet of sommige grassen in het gazon dat doen. Sommige gazongrassen, zoals rietgrassen, verspreiden zich namelijk wel via ondergrondse uitlopers, maar ruwe smele doet dat niet. De pol groeit langzaam groter van binnenuit. Verspreiding door zaad is wel mogelijk, want de plant produceert veel bloeiende pluimen.

Als je de plant wilt beheersen, verwijder dan de bloempluimen voor ze volledig uitzaaien, of knip ze af na de bloei. Ongewenste jonge zaailingen zijn makkelijk weg te wieden zolang ze klein zijn.

Wil je de plant vermeerderen? Dat doe je door de pol te delen. Het beste moment is vroeg in het voorjaar, net voordat de plant uitloopt. Steek de pol uit de grond, snijd hem met een schop of mes in meerdere stukken en plant de stukken direct op de nieuwe plek. Zorg voor voldoende water in de eerste weken. Dit is ook de beste aanpak als een bestaande pol oud is, in het midden kale plekken vertoont en nieuw leven nodig heeft.

Veiligheid en allergieën: wat je moet weten bij smele in de tuin

Smele is een bloeiend gras en produceert dus pollen. Voor mensen met een graspollensallergie (hooikoorts) kan dat relevant zijn. De bloeiperiode van ruwe smele valt in juni en juli, wat samenvalt met een periode waarop de pollenlast van grassen in Nederland sowieso al hoog is. Als je last hebt van hooikoorts, werk dan bij voorkeur niet in de buurt van bloeiende smele op droge, winderige dagen.

Direct huidcontact met de bladeren kan bij sommige mensen lichte irritatie geven door de ruwe bladrand. Werk je veel met siergrassen, trek dan tuinhandschoenen aan bij het opschonen en snoeien. Dat geldt zeker als je gevoelige huid hebt.

Wil je siergrassen planten maar heb je of iemand in je omgeving last van pollenallergie, kijk dan bij de aanschaf naar cultivars die minder of geen pollen produceren, of plant smele op een plek die minder in de windrichting van de tuin of het terras ligt. De NVWA bevestigt dat pollenallergenen bij sierplanten een reëel aandachtspunt zijn. Een bewuste soort- of plaatskeuze is dan praktischer dan achteraf problemen oplossen.

Als je geïnteresseerd bent in de bredere wereld van grassen in al hun vormen, zijn er ook lichtere manieren om met gras bezig te zijn: van botanische illustraties tot gras als grafisch motief. Als je zoekt naar inspiratie of voorbeelden, kun je online ook gras emoji vinden die aansluiten op het thema siergrassen en tuinbeleving. Maar voor wie een echte plant in de tuin wil, is smele een mooie, robuuste keuze zolang de standplaats klopt. Een gras drawing kan ook helpen om vorm, bladstructuur en groeipatroon van smele beter te begrijpen, zeker als je planten wilt vergelijken.